Antara tahun 1840 dan 1850, beberapa orang sarjana dari Britain dan Perancis mula mengkaji tulisan pelik yang ditemui di tapak-tapak arkeologi seperti Khorsabad, Nimrud dan Nineveh.
Ribuan batu bersurat dan tablet tanah liat telah digali keluar, namun tiada siapa yang mampu membacanya. Mereka sedar bahawa artifak tersebut pasti menyimpan sejarah tamadun yang telah lama hilang. Cabaran sebenar ialah mencari cara untuk memahami kandungannya.
Kesukarannya bukan sekadar pada bentuk tulisan paku atau cuneiform. Bahasa yang digunakan juga sudah pupus dan tidak lagi dituturkan oleh mana-mana masyarakat. Tanpa kamus, tanpa penutur asal, malah tanpa sebarang rujukan yang jelas, usaha mentafsir inskripsi ini kelihatan hampir mustahil.
Antara tokoh terawal ialah Georg Friedrich Grotefend dari Jerman. Beliau mengkaji Inskripsi Xerxes di Kubu Van dan menggunakan pendekatan yang luar biasa untuk zamannya. Dengan membandingkan corak ayat serta nama raja-raja Parsi yang telah diketahui daripada sumber Yunani, beliau berjaya mengenal pasti beberapa simbol penting.
Usaha tersebut diteruskan oleh Henry Rawlinson melalui kajiannya terhadap Inskripsi Behistun di Iran. Inskripsi gergasi yang dipahat tinggi di tebing batu itu ditulis dalam tiga bahasa menggunakan tulisan paku. Rawlinson sanggup memanjat tebing yang curam untuk menyalin keseluruhan teks. Perbandingan antara ketiga-tiga bahasa itu akhirnya menjadi kunci utama dalam proses membaca cuneiform.
Seorang lagi sarjana penting ialah Edward Hincks dari Ireland. Melalui kajiannya, beliau menyedari bahawa kebanyakan tanda dalam tulisan paku bukan sekadar mewakili huruf, tetapi mewakili suku kata, dengan setiap bunyi vokal dinyatakan dengan jelas. Penemuan ini membantu menjelaskan struktur sistem tulisan tersebut dan mempercepatkan usaha mentafsir ribuan inskripsi yang telah ditemui.
Kemuncak usaha ini berlaku pada tahun 1857 apabila empat orang sarjana, iaitu Henry Rawlinson, Edward Hincks, Jules Oppert dan William Henry Fox Talbot, diminta menterjemahkan sebuah inskripsi Assyria secara berasingan. Hasil terjemahan mereka didapati hampir sama.
Kejayaan ini meyakinkan dunia akademik bahawa tulisan paku Assyria akhirnya berjaya diuraikan dengan tepat. Ramai ahli sejarah menganggap pencapaian ini sebagai satu “Renaissance Kedua” kerana sejarah Mesopotamia dapat dibaca semula selepas lebih dua ribu tahun.
Jika Renaissance Eropah pada abad ke-15 dan ke-16 menghidupkan semula warisan tamadun Yunani dan Rom, maka kejayaan membaca cuneiform mengembalikan pula sejarah Assyria, Babylon, Sumer dan banyak lagi tamadun di Mesopotamia.
Daripada ribuan tablet tanah liat inilah kita mengetahui kisah peperangan, perdagangan, undang-undang, kepercayaan dan kehidupan harian masyarakat purba. Tanpa usaha para sarjana ini, nama-nama seperti Urartu, Nineveh dan Nimrud mungkin kekal sebagai misteri yang tidak pernah dapat difahami sepenuhnya.
