Cemal Gürsel merupakan salah satu tokoh paling penting dalam fasa peralihan Republik Turki pada awal 1960-an. Beliau tidak muncul sebagai pemimpin melalui proses pilihan raya, tetapi melalui krisis politik yang membawa kepada kejatuhan Adnan Menderes dan pembentukan semula struktur kuasa negara. Kisah Gürsel perlu dibaca secara berperingkat, bermula sebelum rampasan kuasa, bukan selepasnya.
Pada akhir tahun 1950-an, Adnan Menderes masih merupakan tokoh yang mendapat sokongan besar dalam kalangan rakyat. Ketegangan politik yang meningkat sering digambarkan sebagai konflik mutlak antara kerajaan awam dan tentera, namun realitinya lebih rumit.
Sebagai Ketua Turus Angkatan Tentera ketika itu, Jeneral Cemal Gürsel, tidak melihat Menderes sebagai ancaman. Dalam satu memorandum patriotik yang bersifat peribadi, Gürsel mencadangkan agar Menderes dipindahkan ke jawatan Presiden Republik. Menurutnya, langkah ini mampu meredakan ketegangan politik dan menjamin perpaduan nasional.
Namun, krisis politik terus memuncak dan akhirnya membawa kepada rampasan kuasa tentera (coup d’etat) pada 27 Mei 1960. Walaupun Gürsel bukan perancang utama rampasan kuasa tersebut, beliau dipilih sebagai ketua negara baharu kerana imejnya yang sederhana dan diterima oleh pelbagai lapisan dalam tentera. Jawatankuasa Kesatuan Nasional memerlukan seorang tokoh yang boleh memberi legitimasi kepada pemerintahan peralihan, dan Gürsel memenuhi peranan itu.
Selepas rampasan kuasa, perbicaraan Yassıada menjadi titik paling gelap dalam tempoh peralihan ini. Mahkamah khas tersebut pada asalnya menjatuhkan hukuman mati terhadap 15 orang tertuduh daripada kepimpinan Parti Demokrat.
Melalui campur tangan peribadi Cemal Gürsel, jumlah hukuman mati ini berjaya dikurangkan kepada tiga, manakala selebihnya ditukar kepada hukuman penjara. Walaupun begitu, hukuman mati terhadap Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu, dan Hasan Polatkan tetap dilaksanakan.
Usaha terakhir untuk menghentikan pelaksanaan hukuman tersebut turut gagal. Pada tahun 2006, Mehmet Feyyat, yang ketika itu merupakan Peguam Negara Istanbul, mendedahkan bahawa Cemal Gürsel dan İsmet İnönü telah membuat panggilan telefon kepada pihak pentadbiran penjara untuk menghentikan hukuman mati Menderes.
Menurut pendedahan tersebut, talian komunikasi telah diputuskan oleh Pejabat Perhubungan junta. Peristiwa ini menunjukkan bahawa walaupun Gürsel berada di kedudukan tertinggi negara, keputusan akhir berada di tangan struktur kolektif tentera, bukan individu.
Hubungan Gürsel dengan İsmet İnönü bersifat pragmatik dan saling melengkapi. İnönü dilihat sebagai tokoh awam paling berpengalaman yang mampu memulihkan legitimasi politik selepas tempoh pemerintahan tentera. Selepas Perlembagaan 1961 diluluskan melalui referendum dan pilihan raya diadakan, Gürsel menyokong peralihan kuasa kepada kerajaan awam dengan melantik İnönü sebagai Perdana Menteri.
Pelantikan Cemal Gürsel sebagai Presiden Republik menjadikannya presiden pertama di bawah Perlembagaan 1961. Jawatan ini mencerminkan imbangan kuasa baharu yang dibentuk selepas trauma era Menderes. Presiden berfungsi sebagai simbol kestabilan negara, sementara tentera mengekalkan pengaruh institusi melalui Majlis Keselamatan Negara.
Dalam sejarah Turki moden, Cemal Gürsel sukar dinilai secara hitam putih. Beliau bukan tokoh yang merancang kejatuhan Menderes sejak awal, namun namanya tetap terikat dengan akibat paling tragis era tersebut. Perjalanannya daripada jeneral kepada presiden mencerminkan dilema republik pasca-1960, sebuah negara yang cuba menyeimbangkan kestabilan, memori hitam, dan keinginan untuk tidak mengulangi kesilapan kuasa yang terlalu tertumpu pada satu tangan.